جمعه ، 20 اسفند 1389 ، 16:17

پیشگفتار

نوشته شده بوسیله محمد حمزه
به این مطلب رای دهید
(1 vote)

به نام خداوند جان و خرد

 

چه حالست این که مدهوشند یکسر     که پنداری که خورده ستند هپیون

«هپیون» فارسی که به صورت «افیون» معرّب گردیده، همان شیرة خشخاش است که امروزه آن را «تریاک» می‌گویند و معرّب آن تریاق است به معنی ضدّ زهر (=پادزهر) و این مثل فارسی و عربی از امثال سائره است که: تا تریاق از عراق آورند مارگزیده مرده باشد. حتّی إذَا جاءَ التّریاقُ من العراقِ ماتَ الملسُوعُ. تریاق اکبر که موثّرترین تریاق‌ها است از بیست و یک جزء ترکیب می‌شده که مهم‌ترین آنها افیون بوده است و چون در هر تریاک یا تریاق یک جزء آن افیون بوده، کم‌کم تریاک و افیون دو کلمة مترادف پنداشته شده است. در کتاب‌های پزشکی کهن از انواع تریاق‌ها نام برده شده از جمله تریاق اکبر، تریاق مترودیطوس (به نام یکی از شاهان کهن) و تریاق فاروق که خاقانی در این بیت به آن اشاره کرده است:

گرهمه زهر است خلق از زهرخلق اندیشه نیست        هر که را تریاق فاروقش ز فرقان آمده

و داروشناسان، کلمه اخیر را به «المفرّق بین البدن و السّمّ» تفسیر کرده اند. بنابر آنچه یاد شد اطلاق تریاک بر افیون از باب تسمیة الشّیء باسم جزئه بوده است.

افیون که به فرنگی آن را اُپیوم Opium گویند جزئی از مجموعه‌های داروهای مرکبّه بوده و همواره مورد استفاده داروسازان قرار می‌گرفته است. از آنجا که خوردن آن موجب دیگرگونی حالت طبیعی می‌شده و به قول برخی از فقها موجب «زوال عقل» می‌گردیده، حکم به حرمت آن داده‌اند و آن را در ردیف «بنگ» و «حشیش» دانسته‌اند.

ناصرخسرو همچنان که از خورندة افیون تعبیر به «مدهوش» کرده و از خورنده بنگ تعبیر به «بیهوش» کرده است:

سپس بیــهُشان دهـــر مرو       گر نخوردی تو همچو ایشان بنگ

این «دهشت» و «بیهوشی» که از این مواد حاصل می‌شود علما آن را مصداق «خدر» و «فتور» دانسته‌اند که پیغمبر اکرم (ص) هر مادّة مُسکر (= مستی آور) و مُفَتِّر (سستی آور) را نهی فرموده است. بنابر جامعیّتی که میان خمر و موادّی همچون افیون و بنگ و حشیش بوده، فقیهان بر پایة قیاس فقهی حکم به حرمت این موادّ داده‌اند. هرچند که برای مقاصد پزشکی و داروئی حکم به حرمت از آن برداشته شده و این مانند میبختج یا بُختجوش (می‌جوشیده، بادة پخته، سیکی، شراب مثلّث) است که در کتاب‌های طبّی و مفردات ادویه از آن به عنوان دارو یاد کرده‌اند و شیخ صفی‌‌الدّین حلّی دربارة موارد حرمت و حلّیّت آن گفته است:

إن یَکُن شُربُها حَراماً عَلَی النَّا       سِ بـِنَصِّ الــکـِتاب و   الأنــبـاء

شُربُــها لِلــدَّواءِ حِـلٌّ لِـبَاغِیـ        ـه  قِیاساً لَـهَا  عَلَـی  المُــومیاء

در ادب فارسی تریاق و تریاک هر دو به معنی پادزهر به کار رفته است. مولانا ‌گوید:

همچو نی زهری و تریاقی که دید       همچو نی دمساز و مشتاقی که دید

سعدی گوید:

بدو گفتم آخر تو را باک نیست      کشد زهر جائی که تریاک نیست

تریاک به مفهوم امروزی آن، هرچند از زمان صفویه مورد استعمال واقع شده ولی جسته گریخته پیش از آن هم در برخی از متون دیده شده است مانند داستان سلطان مسعود در تاریخ بیهقی که برای دستگیری طغرل در حالی که بر پیل سوار بود و به سوی قصبة استوا از نواحی خوجان می‌آمد «اندک تریاکی خورده بود» و خواب او را درربود و همین خواب موجب تأخیر او و گریختن طغرل گردید.

مولّف کتاب افیونیّه، عمادالدّین محمود بن مسعود، طبیب قرن دهم هجری با توجه به سودها و زیان‌های افیون، خواسته مردم را به این نکته هشدار دهد که هرچند از این مادّه برای منظورهای مختلف پزشکی و داروئی استفاده می‌شود و آن را به عنوان یکی از «منوّمات» و «مرقّدات» یعنی خواب کننده و بیهوش کننده به هدف درمان بیماری‌ها یاد می‌کنند ولی در حال عادی زیان‌های روحی و جسمی را دربردارد که به حکم شرع و عقل مصرف آن ممنوع است و باید از آن پرهیز نمایند.

رسالة افیونیّه برای نخستین بار با کوشش دکتر محمد مهدی اصفهانی به وسیلة موسسة مطالعات تاریخ پزشکی طبّ اسلامی و مکمّل وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ایران در سال 1383 به صورت عکسی چاپ و منتشر شد و اکنون به صورت چاپ حروفی با تصحیح و یادداشت‌هائی که مصحّحان محترم به آن افزوده‌اند منتشر می‌گردد و در اختیار پژوهندگان تاریخ علوم به ویژه تاریخ پزشکی قرار می‌گیرد.

امید است به موازات آنکه پزشکان و داروشناسان از این کتاب بهره‌های علمی در مداوا و درمان بیماران می‌برند، عامّة مردم از ضررها و زیان‌های آن که به جسم و جان وارد می‌گردد، آگاه شوند و خود را از این مادّة زیان‌آور و مرگبار به دور دارند که خداوند هم فرموده است: وَ لاَ تُلقُوا بِأیدیکُم إلَی التَّهلُکَه (خود را به دست خود به هلاکت میفکنید).

 

مهدی محقق

رئیس هیأت مدیرة انجمن آثار و مفاخر فرهنگی

عضو پیوستة فرهنگستان زبان و ادب فارسی

محمد حمزه

محمد حمزه

E-mail: آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
مطالب بیشتری که در این بخش خواهید یافت: مقدّمه مصححین »
Login to post comments

دکتر محسن ناصری

دکتر محسن ناصری
پزشک و متخصص فارماکولوژی

استاد طب سنتی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه

تلفن مطب:  22865212

روزهای یکشنبه و چهارشنبه از ساعت 16 تا 20

خ شریعتی- بالاتر از حسینیه ارشاد- خ قبا

تلفن پیک دارو بعد از ویزیت:   09109104047