جمعه ، 5 فروردين 1390 ، 08:01

مطلب السوال

نوشته شده بوسیله محمد حمزه
به این مطلب رای دهید
(0 رای)

به مطلب مي‌رسد جوياي  کام آهسته     آهسته

ز   دريا   مي‌کشد  صياد   دام   آهسته     آهسته

آنگاه که استاد درویش و فرزانة ما، آن پیر می فروش که ذکرش به خیر باد، گرد غبار تاریخ و سایة سنگین بی‌مهری را از چهرة آثار کهن پزشکی ایرانی و تجربیات به فراموشی سپردة طب سنتی ایران و دانشمندان بزرگ و بزرگوار ما را زدود و کتاب‌ها و نام‌های ایشان را دوباره زنده کرد و به امید آینده‌ای روشن آنها را به دل کتابخانه‌های دانشکده‌های پزشکی کشور و در آغوش دانش پزشکی نوین فرستاد، شاید کمتر کسی این گمان را باور داشت که این اقدام، کاشتن بذری است در انتظار رویش سبز و دوبارة درخت دانش طب ایرانی؛ و اکنون برگی پر طراوت از این نهال:

مرحوم حکیم میرزا سید احمد تنکابنی فرزند محمدحسین‌حسینی‌شریف‌تنکابنی از حکیم‌باشیان و پزشکان پژوهشگر دوران قاجاریه، اواسط سدة سیزده هجری قمری، است که البته از جزئیات زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست و از طرف مادر منسوب به حکیم محمد مؤمن حسینی تنکابنی صاحب کتاب تحفةالمؤمنین است و از سوی پدر به شیخ زاهد گیلانی می‌رسد. دو تن از فرزندان او نیز به اسامی حکیم میرزا حبیب‌ا... مجدالاطباء و حکیم میرزا نصرا... شمس‌الاطباء نیز در دانش پزشکی قدیم و جدید صاحب اطلاعات و تحصیلات و از پزشکان معروف تهران در دوره ناصرالدین شاه بودند.

از شرح احوال، آثار او، تاریخهای ذکر شده در متن کتابها و همچنین مقدمه‌های وی معلوم می‌شود که هم‌دوران فتحعلی‌شاه و محمدشاه قاجار بوده است و با توجه به اشتهار به مهارت و تجربه علمی و عملی به سمت حکیم‌باشی فتحعلی‌شاه قاجار (1212- 1250 هجری قمری) منسوب گردیده بود. شیخ عبدالنبی قزوینی (صاحب کتاب تتمیم امل الامل) که در دوران جوانی با حکیم تنکابنی معاشرت و هم نشینی داشت وی را به فضل و کمال ستوده است و اضافه می نماید که عملاً کرسی تدریس طب در تهران به او اختصاص داشت و بسیاری از پزشکان مشهور، از شاگردان وی بودند.

از حکیم تنکابنی آثاری بجای مانده است که برخی از آنها در تهران بصورت چاپ سنگی انتشار یافته و مابقی بصورت مخطوط باقی مانده است و شاید مهمترین اثر این حکیم دانشمند، کتاب مطلب‌السؤال است که به شیوه سؤال و جواب تنظیم یافته و علیرغم حجمِ کم، حاوی مطالب آموزنده فراوانی است. در حال حاضر، از آثار او سه رساله به نام‌های مطلب‌السؤال، رسالة اسهالیه و ترجمة برءالساعه محمدبن‌زکریای رازی در قالب یک مجلد 231 صفحه‌ای از هر سه که در سال 1297 قمری (تقریباً 1258 شمسی) در تهران به چاپ سنگیِ خشتی رسیده است موجود می‌باشد. این مجموعه به همّت سید محمد حکیم‌باشی فرزند میرزا سید احمد تصحیح و به سعی میرزا اسدالله طبیب چاپ شده است و گفته شده در سال 1304 قمری نیز تجدید چاپ شده که ظاهراً نسخه‌ای از آن در دسترس نیست. البته مرحوم دکتر نجم‌آبادی متذکر شده‌اند که ترجمة برءالساعه در سال 1288 هجری در تهران توسط میرزا سیدمحمد‌رضی‌طباطبایی‌سمنانی و در سال 1326 خورشیدی توسط روزنامة ستارة غرب با قطع کوچک و در 48 صفحه و در سال 1333 هجری به دستور آقا میرزا علی‌آقا شیرازی، فقیه و طبیب در اصفهان، به چاپ رسیده است.

×مطلب‌السؤال در دوران محمدشاه قاجار نوشته شده است که 107 صفحه از مجموعة چاپ سنگی را در بر می‌گیرد و مؤلف مطالب پزشکی و مخصوصاً تشخیص افتراقی بیماری‌ها را به شکل سؤال و جواب مطرح نموده و البته به هر دلیل نامعلومی یا سلیقة شخصی، گفتار خود را به دو زبان عربی و پارسی آمیخته است و بسیاری از عبارات فارسی نیز از خالی از واژگان دشوار عربی نیست که این دومی تا حدّی با شرایط مرسوم دوران قاجار قابل توجیه است. در گذاری اجمالی بر این رساله باید گفت:

  • کتاب در سه مقاله تنظیم شده است: شرافت دانش طب، تشخیص افتراقی بیماری‌های مشابه، پاسخ به بعضی از سؤالات دشوار.
  • بعضی از تشخیص‌های افتراقی ارزش کاربردی خاصی دارند و با دانش امروزی نیز تطبیق کامل دارند و از شیوة پاسخ‌دهی مؤلف مشخص می‌شود بعضی از آنها حاصل تتبّع و کار بالینی خود نویسنده است.
  • سعی مؤلف در ارائة نسخه‌های مجرّب و آزموده از خود و استادش بوده است و بهترین نسخه‌های حکمای پیشین را نیز گلچین کرده است. همچنین سعی نموده است نسخه‌ها را با ذکر میزان مفردات دارویی مورد نیاز و در صورت لزوم ظرافتهای روش ساخت، قابل تهیه کند.
  • آنچه که مکرراً سفارش نیز می‌کند استفاده از داروهای کم‌عارضه و کم‌خطر (عدیم‌الغائله) می‌باشد.
  • از طرفی در دسترس بودن داروها و قاعدة به‌کارگیری داروی مفرد و توصیه به اصلاح تغذیه را مدّنظر داشته است و در صدر یا ذیل بیشتر نسخه‌ها، رژیم غذایی را نیز آورده است.
  • به‌نظر می‌رسد در روش تشخیص و درمان، اتکای خاصی بر آراء محمد‌بن‌زکریای رازی و در داروسازی پیرو نظرات حکیم مؤمن و کتاب تحفه بوده است. البته به تناسب و تکرار، از قانون شیخ‌الرئیس و گفته‌های بقراط و جالینوس بهره جسته است.
  • در بسیاری از موارد، مؤلف به اجتهاد پرداخته و حتی بنابر شرایط زمان و اقتضای ستة ضروریه بر خلاف آراء دیگران عمل کرده است.
  • از طرف دیگر ضمن مراوده با طبیبان هم‌عصر خود، از تجربیات ایشان بهره می‌گیرد.
  • در موارد مختلف از تجربیات بالینی و خاطرات خود ذکری به میان می‌آورد.
  • به‌نظر می‌رسد از امتیازات حکیم‌تنکابنی آشنایی با بحث تب‌ها (حمّیات) و استفاده از آن باشد.
  • چندین بار در نکوهش طبیب‌نمایانی که بدون تجربه و دانش کافی و بدون مراجعه و مطالعة صحیح منابع دانش پزشکی ایرانی به درمان می‌پردازند شکوه کرده است و خواننده را به خواندن کتاب‌های معتبر سفارش می‌کند.
  • مؤلف در تشخیص و درمان نوزادان و شیرخواران، توجه خاصی به مادران شیرده و بررسی وضع آنها و درمان کودک از طریق شیر مادر دارد.
  • پرهیز از خودستایی، تواضع در گفتار (نسبت خادم‌الحکما به خود)، توحید در اندیشه و بیان و قلم، ارادت به اهل‌بیت ولایت و رعایت اخلاق و دلسوزی نسبت به بیمار از ویژگی‌های شخصیتی حکیم تنکابنی است که خدایش رحمت کناد.
  • آخرین مطلب دربارة مطلب‌السؤال آنکه اگرچه به‌کارگیری شیوة پرسش و پاسخ در آموزش دانش پزشکی در برخی از کتب جالینوس و حنین بوده است اما این روش در بیان تشخیص افتراقی بیماری‌ها، آن هم به بهترین و کامل‌ترین شکل، نخستین بار توسط محمد‌بن‌زکریای رازی (کتاب کلام‌الفروق بین‌الامراض در پنج مقاله) و همچنین در کتاب الفرق بین‌العلل التی تشبه اسبابها و تختلف اعراضها از ابن‌الجزار (احمدبن‌ابراهیم الطبیب‌الافریقی) استفاده شده است.

تصحیح حاضر نتیجة یک تلاش گروهی است که در قالب طرح احیای میراث مکتوب طب سنتی ایران به انجام رسیده است و سعی شد با کار جمعی بیشترین دقت و کمترین خطا را داشته باشد، هرچند مدعی بی‌غلطی نیست و طلب عفو و درخواست تذکر دارد. در این راستا نسخة اساس، کتاب تکثیری مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران از نسخة چاپ سنگی کتابخانة مجلس شورای اسلامی به شمارة 83756 بوده است. یک نسخة غیرمورّخ و بی‌نام و نشان در یک مجموعة طبی نیز مورد استفاده قرار گرفت که به نظر می‌آمد کاتب از روی همان چاپ سنگی رونویسی کرده است زیرا بسیاری از دشواری‌های متن را با رعایت امانت، در حقیقت نقاشی و تقلید کرده بود اما در بعضی از موارد یا افتادگی‌ها باعث رفع تردید مصححان می‌شد. البته در مورد رسالة اسهالیه نسخة دیگری هم از از کتابخانة امام هادی علیه‌السلام مشهد مورد استفاده قرار گرفت.

با توجه به اینکه مؤلف به تکرار، جملات و کلمات عربی به کار برده بود سعی شد در حدّ امکان، برگردان فارسی این عبارات در میان علامت [ ] گنجانده شود تا خواننده با مشکل کمتری مواجه باشد. هرچند امید است روزی برسد که پژوهندگانِ صاحب دانش و تجربه در زمینة طب ایرانی بتوانند به اقتضای زمان، آثار حکمای گذشته را به زبان و بیان امروزی برگردانند و با تغییرات متناسب با شرایط روزگار امروزین بیارایند. تلاش شد فهرستی مشروح و با بیان پارسی و امروزین از مطالب تهیه شود تا پژوهندگان را در جستجو یاری بیشتری دهد.

×رسالة اسهالیه دیگر اثر مهمّ حکیم میزرا احمد تنکابنی است که 90 صفحه از مجموعة چاپ سنگی را در بر می‌گیرد و در زمان فتحعلی‌شاه نگاشته شده است (در پایان رساله، کتبه خوانساری به سال 1294 آمده است) و سرشار از تجربیات مؤلف است. وی در این رساله به بعضی از بیماریهای رایج زمان و همه‌گیری‌های وبا و طاعون اشاره می‌کند و بین تب‌های وبایی و اسهال وبایی اختلاف قائل شده است. اطلاعاتی دربارة رسالة اسهالیه در کتاب فهرست چهار کتابخانة مشهد (ص175) و نیز در الذریعه (ج21/ص148) آمده است.

 

×ترجمة رسالة برءالساعه دیگر اثر حکیم میزرا احمد تنکابنی است که 34 صفحه از مجموعة چاپ سنگی را در بر می‌گیرد و به دستور فتحعلی‌شاه برگردان به فارسی شده است و نسبت به دو کتاب قبلی، نثر روان و آسانتری دارد.

کتاب برءالساعه یکی از آثار خلاصه و برجستة محمدبن‌زکریا است که به نام ابوالقاسم‌عبدالله وزیر منصور در سال‌های 313-312 هجری‌قمری تألیف نموده است و بعضی گمان می‌کنند آخرین اثر محمد زکریا می‌باشد. حکیم محمد زکریای رازی در مقدمة کتاب آورده است که «در محضر وزیر بودم و عدة زیادی از اطباء و متطببین آمد و شد می‌نمودند و از طب و طبابت سخن می‌راندند و هر کدام به میزان علم و دانش خود در معالجة مریض گفتگو می‌کردند ...؛ وزیر از محمد زکریا سؤال می‌کند آیا ممکن است کتابی تألیف کنی مشتمل بر جمیع بیماریهایی که در آنِ واحد بهبود یابند؟» محمد زکریا به منزل مراجعت می‌کند و برءالساعه را می‌نگارد و خود می‌گوید: «این کتاب مانند کتاب‌السّرّ در صنعت طب است زیرا در آن تمام دستورات طبی و بیماریهایی که در آنِ واحد و فوری معالجه می‌شوند، ذکر شده است».

مرحوم دکتر نجم‌آبادی می‌نویسد این کتاب دو مرتبه به فارسی ترجمه شده و ترجمة نیکوتر آن توسط حکیم میرزا احمد تنکابنی صورت گرفته است. چنانکه مرحوم تنکابنی در مقدمة خود می‌نویسد: «و چون رساله مذکوره حکیم مزبور مشتمل به بیست و سه باب است و بعضی از امراض سریع‌العلاج را التفاتی نفرموده این چاکر جان نثار (به مضمونِ: بر دسته گل نیز ببندند گیا را) هفت باب بر او افزوده و آن را به سی باب مترتّب ساخته»، اصل رسالة برءالساعه در بیست و سه باب است و توسط میرزا احمد تنکابنی هفت باب بر آن افزوده شده است و در حقیقت ترجمه و تألیفی دیگر از آن در سی باب تنظیم شده است.

البته حق آن است که گفته شود حکیم میرزا احمد تنکابنی رسالة برءالساعه‌ای دیگر بر سیاق برءالساعة رازی نگاشته است و از روی فروتنی و بزرگواری و به احترام محمدزکریا آن را ترجمه خوانده است. این معنی وقتی بر مصححان گشوده شد که به منظور کمک به تصحیح بهتر و تطبیق متن ترجمه با اصل برءالساعه به سراغ متن عربی رفتند. دو نسخة مورد استفاده قرار گرفتند که عبارتند از:

  • ضمیمة شش صفحه‌ای کتاب من‌لایحضره‌الطبیب که در سال 1334 توسط حاج میرزا علی آقای شیرازی و با دستیاری جمال‌الدین معارف‌پرور و شرکت سهامی طبع کتاب در تهران منتشر شده است و عبارات عربی که برای کمک به غنای کار به صورت ترکیبی و پس از مقابلة متن عربی برءالساعه در داخل ترجمة مرحوم تنکابنی در میان علامت [ ] گنجانده شده‌اند بر اساس این نسخه بوده‌اند.
  • نسخه خطی به خط منصور‌بن‌ولی‌اله طبیب (قرن11) در «مجموعة برخی از آثار طبی رازی» که توسط مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران در سال 1387 تکثیر شده است.

در این خصوص لازم است به نکاتی چند اشاره شود:

1.  با توجه به اینکه بنا بر تصحیحِ ترجمة فارسی مرحوم تنکابنی بوده است و نه تصحیح متن عربی، بنابراین جز در مواردی که مفاهیم طبی و کاربردی در معرض خدشه بودند و یا اختلاف کلی وجود داشت به تفاوتهای جزئی متن چاپی و نسخه خطی اشاره نشده است. با این حال تصویر کامل نسخة خطی نیز آورده شد.

2.  قابل توجه اینکه در پایان بیشتر بابهای نسخة خطی عبارات توحیدی مانند «باذن‌الله»، «باذن‌الله‌عزّوجلّ»، «باذن‌الله‌تعالی‌وحده»، «انشاءالله‌تعالی‌وحده»، « انشاءالله‌‌وحده»، «والله‌اعلم» مشاهده می‌شود که البته همین شیوة ادب بندگی در اثر مرحوم تنکابنی نیز وجود دارد.

3.  در ترجمة مرحوم تنکابنی بر حسب تناسب مفاهیم، باب‌ها و عبارات عربی جابجا شده‌اند و به نظر می‌رسد حکیم تنکابنی سعی کرده است با توجه به اضافه نمودن چند باب جدید و ضمن رعایت اصلِ بیان بیماریها از سر تا قدم، نظم جدیدی به ترجمة برءالساعه ببخشد.

4.  پس از تطبیق متن عربی برءالساعة رازی ـ‌که در نسخة چاپی تنها 6 صفحه و در نسخة خطی 56 سطر می‌باشد‌ـ با ترجمة مرحوم تنکابنی، میزان دخل و تصرف وی قابل تشخیص است و اینکه خود محمدزکریا کدام باب‌ها را به نگارش درآورده است. به عبارت بهتر، برءالساعة رازی صرف نظر از مقدمة آن تنها حدود 1400 کلمه است در حالیکه ترجمه و مطالب تکمیلی حکیم تنکابنی بالغ بر 9000 کلمه می‌باشد.

5.  ذکر این مطلب نیز خالی از لطف نیست که چنانچه در متن عربی چاپی، به کار بردن واژة «فی ...» مانند فی الصداع و ... را به عنوان سر فصل بپذیریم، باید گفت احتمالاً محمدزکریا کتاب را در 26 باب تألیف کرده است در حالیکه در نسخة خطی سرفصل‌ها همان 23 باب است که حکیم تنکابنی نیز به آن اشاره نموده است.

در اینجا لازم به ذکر یک نکته است و آن اینکه برءالساعه، ربطی به واژه و مفهوم فوریت‌های پزشکی و اورژانس‌های طبی ندارد زیرا همانطور که ذکر شد هدف مؤلف ارائة درمانهایی است که در کوتاهترین زمان، بیماری را درمان کند یا علایم آن را برطرف سازد درحالیکه فوریت‌های پزشکی، ناظر به مفهوم حاد یا خطرناک بودن خود بیماری است و وضعیتی را توصیف می‌کند که در صورت عدم رسیدگی منجر به آسیب جبران‌ناپذیر یا مرگ می‌شود. بنابراین بهترین معادل فارسی همان معالجة فوری یا درمان سریع یا شاید هم زودبِهی است. جالب اینکه در ترجمة فرانسوی این کتاب در سال 1904 با عنوان «معالجه در یک ساعت» منتشر شده است و درک این نکته از مقدمة خود محمد زکریا و نگاهی به متن کتاب و مراجعه به لغت‌نامه آسان است چنانکه مرحوم علامه دهخدا می‌فرماید:

بُرء: [عربی.مصدر] بروء. برء (از منتهي الارب). به شدن از بيماري (منتهي الارب)(از اقرب الموارد). از بيماري به شدن (غياث اللغات از کنزاللغه). از بيماري برخاستن (منتهي الارب). || [اسم مصدر] بهبود. شفا. بهتري از بيماري (زمخشري).

برءالساعه: [عربی.اسم.مرکب] بِهْ شدن در ساعت. || دارويي که فوراً اثر کند و بيمار را به نمايد (ناظم الأطباء). علاج فوري.

 

×سایر آثار: میرزا احمد تنکابنی صاحب آثار دیگری نیز هست که شاید مهترین آنها، اگر در دسترس می‌بود، شرحی است که بر فصول ایلاقی (اثر محمدبن‌یوسف ایلاقی، شاگرد ابن‌سینا که کلیات قانون را در آن خلاصه کرده است) نگاشته و چندین بار خوانندگان را به آن ارجاع می‌دهد.

کتاب فصول بقراط در 7 مقاله، شرح الصلوات علی النبی (صلّی‌الله علیه‌وآله) به فارسی (برگرفته از بحارالانوار مجلسی و جمال‌الاسبوع سیدبن‌طاووس) بنام شاهزاده محمدولی‌میرزا (1203-1281 هجری قمری) نیز از آثار دیگر اوست.

 

در همین‌جا از تمامی دست‌اندرکاران طرح، حافظان نسخ و هر کس که وسیلة حفظ یا نشر یا معرفی این آثار و سایر کتاب‌ها شده و می‌شود قدردانی می‌نماییم و بر گذشتگان از آنها درود می‌فرستیم.

در تدوین این مقدمه نیز از منابعی استفاده شد که لازم است سه مورد خاص از آنها را جداگانه بیان کنیم. اول، آثار یکی جهانديده داناي روشن‌ضمير مرحوم دکتر محمود نجم‌آبادی و دیگر دو مرد خردمند پاکيزه‌خوي جناب استاد آقای دکتر محمدمهدی اصفهانی و جناب استاد آقای دکتر حسن تاجبخش (که به انصاف با کتاب تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، فرهنگ و تمدن پزشکی ایرانِ اسلامی را زنده کردند)؛ نخستین از ایشان روحش شاد و قرین رحمت و دو دیگر به سلامت و نام و یادشان جاودانه بادا.

گروه تصحیح

فروردین ماه 1388

آخرین بازنگری در تاریخ جمعه ، 5 فروردين 1390 ، 08:15
محمد حمزه

محمد حمزه

E-mail: آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
مطالب بیشتری که در این بخش خواهید یافت: « مقدمه
Login to post comments

دکتر محسن ناصری

دکتر محسن ناصری
پزشک و متخصص فارماکولوژی

استاد طب سنتی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه

تلفن مطب:  22865212

روزهای یکشنبه و چهارشنبه از ساعت 16 تا 20

خ شریعتی- بالاتر از حسینیه ارشاد- خ قبا

تلفن پیک دارو بعد از ویزیت:   09109104047