جمعه ، 20 اسفند 1389 ، 06:24

دیباچة استاد

نوشته شده بوسیله محمد حمزه
به این مطلب رای دهید
(0 رای)

طب تجربی‌ ـ طب مردمی

در میان شخصیت‌های برجسته و ممتاز پزشکی دوران تمدن اسلامی، جایگاه محمد بن زکریای رازی (ولادت 251 و وفات 313 هجری قمری) هم به لحاظ پیشگامی، هم به لحاظ شأن علمی و نوآوری و هم به لحاظ خُلقیات و مردم‌مداری، استثنایی و منحصربفرد است. از این رو، هرکس اندک جستجو و کنکاشی در تاریخ پزشکی ایران و دیگر سرزمین‌های اسلامی کند در برابر عظمت علمی و سجایای انسانی او عمیقاً احساس کرنش و تواضع می‌کند و بزرگداشت این ویژگی‌ها،‌ بی آنکه از ارزش دیگر بزرگمردان تاریخ پزشکی ما بکاهد، رازی را در منزلتی متفاوت مطرح می‌سازد.

تألیفات بسیار رازی1، که هر کدام در حدّ برترین‌ها است، علی‌رغم عمر نه چندان زیاد 62 ساله، که ظاهراً تنها حدود 20 سال آن را دوران حیات پزشکی او تشکیل می‌دهد، آدمی را به شگفتی وامی‌دارد که چگونه دانشمند جامع‌العلومی چون او، همزمان با پاسخگویی به نیازهای انبوه بیماران2، از لحظه‌های عمر پربرکت خود برای به جای نهادن میراثی این‌چنین ارزشمند که قرن‌ها به عنوان سرچشمة زلال دانش و تجربه، تشنگان علم را سیراب کند به بهترین وجه بهره گرفته است3. تردیدی نیست که عنایات پروردگار با بدرقة دعای خیر نیازمندان، این برکات عظیم را به دانش و عمر او عطا کرده است. این در حالی است که در آن روزگاران بسیاری از صاحبان دانش و تجربه در عالم پزشکی، به امیری یا سلطانی تقرّب می‌جستند و یا با اصرار و تهدید و تطمیع آنها، خدمت به امیران و درباریان را مقدّم بر خدمت به محرومان و تودة مردم برمی‌گزیدند.

از ویژگی‌های استثنایی رازی که او را مقدّم بر دیگر بزرگان عرصة پزشکی می‌سازد، تأکید بسیار او در آموزش، نظریه‌پردازی و ارائه خدمات پزشکی به تجربه است و شاید ذکر چند سخن گران‌سنگ از او نه تنها بیانگر جایگاه تجربه در اندیشه و رفتار او بلکه برای دانشجویان و دانش‌پژوهان عصر ما نیز همچنان الهام‌بخش و شایان تأسّی باشد:

«پذیرفتن ادعاها از نظر من مشروط به این است که تجربه‌ها آن را تأیید کند»4.

«هیچ مطلبی نزد ما مورد اطمینان نخواهد بود مگر پس از تجربه و آزمایش»5.

«شکوک و اشتباهات بیشتر در مبانی نظری علم واقع می‌شود و کمتر در تجربه»6.

و بالاخره برای آن که این تأکید بر تجربه، پزشکان را از بررسی آراء  فرهیختگان باز ندارد و آنها را با یکسونگری به یافته‌های محدود تجربی خود دلخوش و مطمئن نسازد، آگاهانه آنها را به مطالعه کارهای دیگران و قیاس منطقی (و نه قیاس سطحی و عجولانه) ترغیب می‌کند آنجا که می‌گوید:

«هرگاه پزشک، تنها به تجارب خود بسنده کند و به قیاس و مطالعه کتاب‌ها اقدام نکند هرگز موفق نخواهد شد»7.

رازی حتی در دوران شهرت، که همواره با درخواست توأم با اکرام و اعزاز شاهان و صاحبان مناصب حکومتی روبرو بود، خدمت به مردم و زیستن برای مردم و حتی نوشتن برای مردم را از یاد نبرد و اگر به هر دلیل کتابی را به نام امیری یا سلطانی نامگذاری کرد8 جستجو در همان کتاب و دیگر آثار مقارن او (مثلاً قصص و حکایات المرضیٰ)، مردمی بودن و در خدمت مردم بودن وی را آشکارا نشان می‌دهد.

شاید همین کتاب گرانقدر «طب الفقراء» یا «من لایحضره الطبیب» که اینک نسخة تصحیح شده‌ای از ترجمة فارسی آن در پیش روی است به گونه‌ای جبران اخلاقی گزیدن عنوان «طبّ‌الملوکی» برای یکی از کتاب‌هایش باشد گرچه «طبّ‌الملوکی»9 او که متّکی بر درمان با غذا است کتابی اشرافی و غیرقابل استفاده برای توده مردم و خارج از دسترس توان اقتصادی اکثریت آنها بوده است.

اما به هر حال کتاب «من لایحضره الطبیب» او گذشته از آن که سراسر، سرشار از دستورالعمل‌های سهل‌الحصول درمانی است، در شرایطی که دسترسی به طبیب حاذق برای مردم میسّر نبوده است، راهنمای خوبی برای آنها و طبیبان و درمانگران متفرّقه در طول زمانی به وسعت حدود یک هزار سال بوده است. پیش از رازی کتابی با این نام را یکی از تربیت‌یافتگان مکتب پزشکی جندی‌‌شاپور (یعنی عیسی بن ماسه در اواخر قرن دوم هجری) با هدفی مشابه نوشته بود و پس از او نیز کسانی به تألیف آثاری با این هدف همّت گماشته‌اند، از جمله ابن‌الجزار قیروانی تونسی (ابوجعفر احمدبن ابراهیم ابی‌الخالد) صاحب کتاب «طب‌الفقراء» و نیز ابن بطلان بغدادی (مختار بن حسن بن عبدون) صاحب کتاب «تقویم‌الابدان» که در کتاب جدول‌بندی شدة خود دو گونه درمان (درمان شاهانه و درمان درویشانه) را همزمان ارایه نموده است، اما به دلایل بسیار، «من لایحضره الطبیب» رازی درخشش دیگری دارد.

اینک در سایه تلاش علمی و قانونمند محقّقین ارجمند، جناب آقای دکتر ناصر رضایی‌پور و سرکار خانم پریسا مزیّنی، ترجمه‌ای از کتاب «من لایحضره الطبیب» با عنوان «تحفة سلیمانیه» اثر علاءالدین محمّد طبیب، از پزشکان صاحب‌نام دوران شاه سلیمان صفوی، به دوست‌داران علم و میراث عظیم پزشکی ایران ارایه می‌شود و فرصت تازه‌ای برای بازخوانی و جستجو در این اثر ماندگار رازی بزرگ فراهم می‌گردد. به ویژه آن که محقّقین محترم یاد شده، به شرحی که در آغاز این کتاب آورده‌اند، نه تنها برای تصحیح و تذمیل این کتاب، علاوه بر نسخه اساس از ترجمه‌های مختلف موجود بهره‌گیری نموده‌اند، بلکه به کرّات با مراجعه به متن عربی کتاب به رفع کاستی‌ها و اشکالات موجود در ترجمه‌ها همّت گماشته‌اند، کاری که می‌تواند برای اقدامات مشابه، الگو و شایستة تأسی باشد.

 

دکتر محمدمهدی اصفهانی

 

پی‌نوشت‌ها:

1) چنان‌كه ابن نديم (محمد بن اسحق) در الفهرست، 167 عنوان كتاب و رساله، ابن ابي اصيبعه در عيون الانباء، 238 عنوان و ابوريحان بيروني در رساله في فهرست كتب محمد بن زكريا الرازي (چاپ پاريس، 1936)، 184 عنوان از كتب مبسوط، رسالات و مقالات او را برمي‌شمرند.

2) تاريخ الحكماء جمال الدين قفطي و تقريباً همه كتب تاريخ پزشكي به جايگاه برتر مردم در خدمات پزشكي رازي اذعان دارند.

3) در كتاب نگاهي به آثار و جايگاه محمد بن زكرياي رازي و بهاءالدوله رازي (انتشارات دانشگاه علوم پزشكي ايران، 1376) به تفصيل به سيره و شيوه زندگي و حيات علمي رازي پرداخته‌ايم.

4 و 5 و 6 و 7) اين عبارات را به همراه گزيده‌اي از كلمات قصار و رهنمودهاي طلايي اين شخصيت برگزيده پزشكي ايراني، اسلامي مي‌توان در كتاب مورد اشاره در شماره 3 با مأخذ آنها يافت.

8) مثلاً كتاب المنصوري يا طب الملوكي

9) اين كتاب را رازي به درخواست علي‌بن وهسوذان، حاكم مازندران، نوشته است.

محمد حمزه

محمد حمزه

E-mail: آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
مطالب بیشتری که در این بخش خواهید یافت: « دیباچة مصححان سموم و گزش‌ها »
Login to post comments

دکتر محسن ناصری

دکتر محسن ناصری
پزشک و متخصص فارماکولوژی

استاد طب سنتی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه

تلفن مطب:  22865212

روزهای یکشنبه و چهارشنبه از ساعت 16 تا 20

خ شریعتی- بالاتر از حسینیه ارشاد- خ قبا

تلفن پیک دارو بعد از ویزیت:   09109104047