شنبه ، 20 آذر 1389 ، 05:01

دیباچه مصححان

نوشته شده بوسیله محمد حمزه
به این مطلب رای دهید
(0 رای)

 

دیباچه مصححان

 

 

«حفظ صحّت علمي است که سلامت بدن را نگهداري می‌نمايد و عبارت است از معرفت به قوانين لازمه در اصلاح اعمال طبيعي اعضاء، بنابراين در اين علم از جلوگيري امراض و منع بروز و ظهور آن گفت‌و‌گو مي‌كند؛ پس می‌توانيم بگوييم اين علم مقدّم بر ساير علوم است و منفعت آن مقدمة منافع ديگر مي‌باشد، زيرا که شخص تا به نعمت صحّت فائز نباشد به هيچ عمل نتواند پرداخت و هيچ کار را به درستي نتواند ساخت؛ و مثلي مشهور است که «قول عليل نيز عليل است» و ما اين مثل را تکميل نموده گوييم: «فعل عليل هم به قول او ماند و عليل باشد». و در صورتي‌که بتوانيم بگوييم عليل را فعلي هست پس صحّت، شرط کار است و حفظ صحّت واجب و علمِ آن لازم و مهم. امّا به دو جهت معرفت کاملي به حال اين علم پيدا نکرده‌اند، يکي آن که حفظ صحّت في الحقيقه همان علوم فيزيولوژي و فيزيک و شيمي و بعضي معارف ديگر است [و] چيز جداگانه[اي] نيست؛ يعني معمول داشتن قوانين آن علوم است در موضوع واحد، که حفظ صحّت باشد، و براي معرفت مذکور بايد اصول قوانين علوم مزبوره را دانست.

سبب ديگر که عمده‌تر است و بيشتر دقت لازم دارد آن که مردم، اغلب اوقات صحّت و مرض را راجع و منصوب به اتفاقات و طبيعت يا علل مجهوله می‌نمايند و عموماً هنوز معتقد و معترف نيستند که اين عالم حيات، تابع قوانين ثابته تغييرناپذير است و انسان می‌تواند معرفت به احوال آن قوانين پيدا کند و تبعيت آن نمايد....

...به‌علاوه بايد ملتفت بود که وجود و حفظ صحّت فقط به شرايط مادي حيات معلّق و موکول نيست، بلکه اثرهاي معنوي که خُلقي باشد در سلامت اعضاء، تأثيرات عمده ظاهر نموده ‌چنان‌که آثار ادراکات و حرکات نفساني در دَوَران دَم و هضم غذا و خواب و ساير ضروريات امري محسوس است و احدي آن را انکار نتواند نمود.»[1]

با وجود جستجو در منابع موجود[2]، از کتاب «حفظ صحت» و مرحوم مؤلّف آن جناب «دکتر میرزا علی خان ناصرالحکماء» اطلاعات چندانی به دست نیامد. لذا ابتدا مقدمه استاد ارجمند، جناب آقای دکتر محمدمهدی اصفهانی که بر نسخه چاپ محدود کتاب در سال 1382 نگاشته‌اند را آورده و سپس در نوشتاری کوتاه به ارزش و اهمیت این کتاب و شیوه تصحیح آن می‌پردازیم:

«ميرزا عليخان ناصرالحكماء (معروف به دكتر ميرزا علي خان) فرزند شيخ عبدالجليل (طبيب) بن زين‌العابدين اصفهاني به سال 1284 هجري قمري متولّد شده است. او كه از فارغ‌التحصيلان رشته پزشكي مدرسة دارالفنون بود، مدّت 4 سال در همان مدرسه به عنوان معلّم رياضي و پس از آن بعنوان معلّم طبّ، جراحي، كحّالي (چشم پزشكي)، حكمت طبيعي (فيزيولوژي) اشتغال داشت.

او نيز همراه چند نفر ديگر[3] از پزشكان فارغ‌التحصيل مدرسه دارالفنون دورة چشم‌پزشكي را در دورة اقامت دو ساله دكتر راتولد (Ratulde) از شاگردان دكتر گالزفسكي[4] نزد وي گذارند و چنانكه از برخي نوشته‌ها[5] استنباط مي‌شود به مهارت و شهرتي دست يافت.

از وي آثاری در زمينه پزشكي به صورت تأليف و ترجمه بجا مانده است، كه كتاب حاضر، در بهداشت فردي و عمومي، نمونه‌اي از آنها است.

ناصرالحكماء اگرچه در اين كتاب از دانش جديد زمان خود استفاده بسيار كرده است، امّا همچنان ساختار كتاب خود را بر پاية شيوة متداول طبيبان سنتّي، در قالب ستّة ضروريّه طرّاحي كرده است. او در اين كتاب كه بر خلاف اسلاف و معاصرين خود روش آسان‌نويسي را برگزيده است، يادداشت‌هاي سودمندي نيز براي آگاهي مردم زمان خود از اصطلاحات و اوزان و مقادير اروپائيان درج نموده است.

مطالعة اين كتاب علي‌رغم گذشت يكصد و بيست سال از زمان تأليف آن هنوز دلپذير و براي محقّقين تاريخ پزشكي و پزشكي اجتماعي جالب مي‌باشد».[6]

 

تنها نکته‌ای که می‌توان به مقدمه استاد افزود مطلبی است که جهت تبریک به «میرزا علی‌اصغرخان طبیب» در روزنامه تربیت چاپ شده و در آن به جناب ناصرالحکماء نیز اشاره شده است:

«معتمدالسّطان میرزا علی‌اصغرخان طبیب فرزانه فرزند جناب میرزا حسن خان که اصلاً از اهالی بروجرد و از خاندان بزرگان آن سامان می‌باشد و مدّت هفت سال در مدرسه مبارکه نظامی به تحصیل زبان فرانسه و علم طبابت و شعب دیگر این فن مشغول بوده و شش سال نیز برای تکمیل اعمال جرّاحی در مطب جناب جلالت‌مآب ناصرالحکماء به کار پرداخته و بعدها درحوزۀ حکم‌رانی جلالت‌مآب اجلّ اکرم منتصرالسّلطنه امیرتومان ـ دام اقباله العالی ـ در مازندران و تنکابن به واسطۀ عمل یدی هنرنمایی کرده، مراتب لیاقت و مزایای مشارالیه معروض آستان آسمان‌جاه همایون گردیده، مشارالیه را به لقب نبیل بصیرالحکما، ملقّب و سرافزار فرمودند و ما حسب‌المناسبه، آن جناب را به این امتیاز تبریک می‌گوییم.»[7]

کتاب «حفظ صحت»، چنان‌که در صفحه پایانی آن ثبت شده است، به سعي و اهتمام عاليجاه آقا شيخ مهدي، فرزند جناب آقا ميرزا عبدالله قاري در سال 1315 به چاپ رسیده است.

نکته بارز و قابل توجهی که در این کتاب به چشم می‌خورد و در دیباچه استاد اصفهانی نیز به آن اشاره شده است، شیوه تفکر اجتهادی مؤلف کتاب و تطبیق اصول و مبانی طب سنتی ایران با  مسائل روز و مورد نیاز مردم است؛ بویژه آنکه مؤلف در موارد متعدد به مسائل خاص کشور عزیزمان ایران از لحاظ مسائل تاریخی، جغرافیایی، طبی و فرهنگی اشاره کرده است. به عنوان مثال وی به بیماری‌های شایع و همچنین سموم،‌ حشرات، مارها و گیاهان سمّی موجود در ایران اشارات ارزشمندی دارد، یا آب‌های معدنی موجود در ایران را برشمرده و توصیف کرده است و در مواردی چون روشنایی و تهویه منازل به بعضی مسائل فرهنگی و بوم‌شناسی اشاره نموده است.

جالب توجه آن که جناب ناصرالحکما، در عین استفاده از دانش روز دنیا، از جمله فیزیک، شیمی، فیزیولوژی، سم‌شناسی و... چارچوب و ساختار کتاب را بر اساس مبانی طب ایرانی و پایه اساسی دانش حفظ‌الصحّه، یعنی ستّة ضروریّه، بنا کرده است.

نگاه علمی و مترقّی او به حوزه‌های مختلف بهداشت عمومی و فردی از جمله روشنایی فضاها و استفاده از نورهای مصنوعی، تهویه منازل و اتاق‌ها و نحوه گرم کردن آنها، بهداشت مشاغل یدی و فکری، تدابیر نوزادان، کودکان و دانش‌آموزان و حتی توجه به ارگونومی صندلی‌ها و نیمکت‌های کلاس‌های درس و روشنایی آنها، نحوه انتقال مصدومان و مجروحان جنگی و بسیاری موارد دیگر، در کنار توجه ویژه به پیشرفت‌های دنیای معاصر چون اختراع برق و چراغ‌های برقی، استفاده از گاز و لوله‌کشی‌های شهری برای گرم کردن منازل و حتی نام بردن از برخی کارخانه‌ها و مارک‌های معروف و یا توضیح کامل روش‌های نوین تنفس مصنوعی و احیاء قلبی و ریوی، شایسته توجه و دقت نظر ویژه پزشکان، دانشجویان پزشکی و پژوهشگران تاریخ، بهداشت، پزشکی، تاریخ پزشکی و پزشکی اجتماعی است. ضمن آن که لازم است پژوهشگران امروز ما، روش و منش بزرگانی چون دکتر ناصرالحکما را سرمشق خود قرار داده و با احیاء کاربرد طب سنتی ایران،‌ توأم با بهره‌گیری از پیشرفته‌ترین اطلاعات پزشکی روز، پیرامون اصلی‌ترین دغدغه‌های بهداشتی مردمان امروز، چون آلودگی هوا، آلودگی‌های صوتی و بصری، سودها و زیان‌های فناوری‌هایی چون تلفن همراه، میکروویو و...، استفاده از نورها و تهویه‌های مصنوعی و همچنین بهداشت گروههای مختلف سنی و جنسی مردم، بهداشت مشاغل مختلف و... پژوهش‌های عمیق و مفیدی را به انجام رسانند. باشد که با استفاده از این ابزارهای قدرتمند علمی و فرهنگی، رنج‌ها و دردهای بشر امروز کاهش یابند.

شایان ذکر آنکه نسخه اصلی این کتاب علاوه بر موارد پیش‌گفته ارزش هنری و تاریخی دیگری نیز دارد، چرا که به کلک اعجازگر نَسخ‌‌نویس بزرگ دوران قاجار، آقا زين‌العابدين محلاتي، نگاشته شده که خود از شاگردان مرحوم آقا زین‌العابدین اصفهانی، ملقب به اشرف‌الکُتّاب و مشهور به سلطانی، از نوابغ خوش‌نویسان خط نسخ و از مفاخر بزرگ ایران بوده است.

 

مشخصات نسخه اصلی کتاب:

سال انتشار: 1315 هجری قمری

نسخه مادر: نسخه چاپ سنگی به شماره 7722 موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی.

این نسخه به همّت دکتر محمدمهدی اصفهانی و توسط مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران با شماره نشر 23 سنگی و با شمارگان: 100 نسخه در سال 1382 تکثیر شده است.

 

شیوه تصحیح کتاب

پس از تایپ نسخه اصلی کتاب، که مشخصات آن در پی خواهد آمد، نسخه تایپی در دو نوبت با اصل کتاب مطابقه و اشکالات تایپی آن برطرف گردید. رسم‌الخط کتاب نیز با توجه به دستور خط مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسی اصلاح گردید. ضمناً همزمان تلاش شد با استفاده از علایم سجاوندی متن کتاب حتی‌الامکان روان و خوانا باشد، اگر چه قابل ذکر است متن اصلی کتاب نیز به جهت معاصر بودن آن کاملاً خوانا و قابل فهم بود. در موارد انگشت‌شماری نیز که متن این نسخه چاپ مجدد شده، به عللی خوانا نبود از تصویر صفحات مورد نظر از یک نسخه اصلی چاپ سنگی که در شهر تبریز در اختیار یکی از علاقمندان کتاب و مؤلّف می‌باشد استفاده گردید.

مؤلّف کتاب جابجا از علوم جدید نیز در توضیح مفاهیم استفاده جسته و بعضاً معانی واژگان و به ویژه مواد شیمیایی را در حاشیة کتاب آورده است که متن این حاشیه نویسی‌ها هم به عنوان پاورقی ذکر گردید. البته در موارد اندکی هم توضیحاتی از سوی مصححان در پاورقی‌ آمده که این موارد با (م) مشخص شده‌اند. همچنین به جهت توضیح معانی برخی واژگان سخت و دور از ذهن، واژه‌نامه‌ای نیز به انتهای کتاب افزوده گردید.

 

 

سپاس‌گزاری:

ستایش و سپاس ایزد یکتا را که نعمت وجود و سلامتمان داد تا موفق به انجام این خدمت ناچیز گردیم،

سپاس فراوان نثار پدران و مادران‌مان که با خون دل و آه سینه به تربیت‌مان همّت گماشتند و رایت دغدغه خدمت را در وجودمان افراشتند،

درود بی‌پایان به همسرانمان که با تحمل سختی‌ها و صبوری بر «کم بودن»هایمان فرصت این خدمت را برایمان مهیا نمودند،

باشد تا چراغ راه فرزندانمان باشد.

نیز سپاس فراوان ما تقدیم به دو معلم گرانمایه، جناب استاد دکتر محمدمهدی اصفهانی و جناب آقای دکتر محسن ناصری که هیچ‌گاه ما را از راهنمایی‌های حکیمانه خود محروم نساختند، و با سپاس بی‌دریغ از دوست فهیم و فرزانه، جناب آقای دکتر حسین رضایی‌زاده که با بزرگواری تنظیم کتاب حاضر را بی‌ هیچ چشم‌داشتی پذیرفتند.

در پایان لازم است به طور ویژه از همکار و پژوهشگر گرانمایه، سرکار خانم پریسا مزیّنی، که با همراهی بی‌دریغ و همکاری صمیمانه خود موجب تسریع در روند ویراستاری و تکمیل کتاب شدند، و همچنین آقایان جعفر زروانی و محمدرضا فتح‌زادة سیس که در تهیه نسخ اصلی کتاب یاری‌مان دادند سپاس‌گزاری گردد.

 

 

اردی‌بهشت 1388 خورشیدی

دکتر ناصر رضایی‌پور

دکتر محسن عابدی

 

 

منابع مورد استفاده در تدوین مقدمه و تصحیح کتاب:

 

1-     اثرآفرینان، زندگی‌نامه نام‌آوران فرهنگی ایران/ زیر نظر دکتر محمدرضا نصیری/ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران/ چاپ دوم/ 1384

2-     تاریخ طب در ایران پس از اسلام/ دکتر محمود نجم‌آبادی/ انتشارات دانشگاه تهران/ 1375/ صفحات 324 تا 442

3-     تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران/ دکتر حسن تاج‌بخش/ انتشارات دانشگاه تهران/ چاپ سوم/ 1385

4-     طب اکبری/ حکیم محمد اکبر ارزانی/ مؤسسه احیاء طب طبیعی و مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل/ جلد اول/ 1387

5-     مفردات مخزن‌الادویه/ محمدحسین‌عقیلی خراسانی/ تصحیح سیدعلی موحد‌ابطحی/ انتشارات حبل‌المتین/ 1385

6-   خلاصة‌الحکمه/ محمدحسین عقیلی خراسانی/ تصحیح اسماعیل ناظم/ مؤسسه احیاء طب طبیعی و مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل/ انتشارات اسماعیلیان/ جلد سوم/ 1386

7-     دایرة‌المعارف طب سنتی (گیاهان دارویی)/ دکتر ابوالقاسم سلطانی/ انتشارات ارجمند/ جلد اول/ 1383

8-     لغت‌نامة دهخدا، علی‌اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، نسخة رایانه‌ای، روایت سوم

 

 


[1]. از مقدمة دفتر اول همین کتاب (در حفظ صحت شخصی)

[2]. از جمله کتاب گرانقدر تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران اثر دکتر حسن تاج‌بخش، مجموعه کتب اثر آفرینان که توسط انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران و زیر نظر دکتر محمدرضا نصیری گردآوری و چاپ شده است و همچنین کتاب ارزشمند تاریخ طب و طبابت در ایران اثر آقای محسن روستایی.

[3]. از جمله دكتر يحيي ميرزا لسان‌الحكماء شمس مؤلّف كتاب بصائر‌العيون- چاپ سنگي- تهران به نقل از كتاب تاريخ طبّ و طبابت در ايران- جلد اوّل- محسن روستايي 1382.

[4]. دكتر گالزفسكي چشم‌پزشك صاحب نام فرانسوي كه براي درمان بيماري چشم شاهزاده ظلّ‌السلطان به ايران آمده بود، بهنگام بازگشت به فرانسه ضمن بازديد از دارالفنون زمينه اعزام دكتر راتولد را در سال 1312 هجري قمري فراهم ساخت- همان كتاب.

[5]. از جمله تقريظي كه ذكاء‌الملك در روزنامه تربيت در سال 1315 هجري قمري نوشته است و در اين كتاب نيز درج شده است.

[6]. مقدمه استاد گرامی دکتر محمدمهدی اصفهانی بر نسخة چاپ محدود کتاب، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1382

[7]. روزنامه تربیت، جلد دوم، صفحه1040، کتابخانه ملّی ایران

محمد حمزه

محمد حمزه

E-mail: آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
مطالب بیشتری که در این بخش خواهید یافت: « اغذية نباتيّه
Login to post comments

دکتر محسن ناصری

دکتر محسن ناصری
پزشک و متخصص فارماکولوژی

استاد طب سنتی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه

تلفن مطب:  22865212

روزهای یکشنبه و چهارشنبه از ساعت 16 تا 20

خ شریعتی- بالاتر از حسینیه ارشاد- خ قبا

تلفن پیک دارو بعد از ویزیت:   09109104047