دوشنبه ، 11 بهمن 1389 ، 07:05

ستة ضروريه در تدبير خواب و بيداري

نوشته شده بوسیله محمد حمزه
به این مطلب رای دهید
(0 رای)

فصل پنجم

از ستة ضروريه در تدبير خواب و بيداري است

بدان‌که خواب عبارت است از رجوع و ميل كردن حرارت غريزيه به سوي باطن به علت طلب استراحت قوي و نضج غذا و به عبارت ديگر ترك حركت نفس است به استعمال حواس ظاهره. و طبيعي از اين خواب را، اسباب اربعه است. علت مادي آن، بخار رطب معتدل است و صوري، مقدار و وقت و شكل خواب است و فاعلي، نفس حيوانيه است و علت غائي، اجتماع و رجوع قوا است به باطن به جهت طلب استراحت. این است كه انسان بعد از آنكه از خواب بيدار شد نهايت راحت را به هم مي‌رساند و دفع مي‌شود از او خستگي و كسالتها كه در زمان بيداري داشت و مي‌‌گردد به حسب عقل، كامل و به حسب حسی[1]، اقوي و به حسب نشاط، اوفر و افعال طبيعيّه بدن و هضم طعام و غيره به او تمام مي‌‌شود و اگر خواب نباشد دوام تعب و حركت موجب تحليل روح و استفراغ آن است. در اين حال نفس از تدبير بدن عاجز مي‌‌گردد و موجب هلاكت است.

و بيداري عبارت از تحريك نفس است جميع اعضاء و جوارح و حواس ظاهره را هر يك به كار لايق آن و بيداري به اعتدال نيز به جهت احساس و حركت و امر معاش ضروري است.

و بهترين اوقات خواب آن است كه بعد از گذشتن غذا از معده باشد زيرا كه خواب كردن پيش از گذشتن غذا از معده مولّد تمدد و نفخ كه باعث خيالها و خوابهاي هولناك است و خواب كردن در وقتي كه معده خالي باشد موجب سقوط قوه است چه حرارت متوجه‌ اندرون مي‌گردد و رطوبات را تحليل مي‌برد و تحليل رطوبات موجب هزال و لاغري بدن است.

هر كه خواهد كه استعانت جويد به خواب بر انهضام طعام قبل از انحدار به قعر معده باید كه اولاً به طرف راست اندكي بخوابد تا آنكه منحدر گردد غذا به سوي قعر معده، براي آنکه ميل آن به سوي يمين است و بعد از اندك زماني بگردد بر پهلوی چپ زمان طویلی بخوابد تا جگر که بر طرف راست است مشتمل گردد بر معده به منزلة دثار و پوشش و لحاف او باشد تا به حرارت جگر هضم کامل و قوی گردد. چون انهضام تام[2] حاصل گشت باز عود نماید به سوی یمین تا کیلوس به جگر منحدر شود.

و خوابیدن بر شکم به جهت جمع شدن حرارت، اعانت بر هضم غذا می‌کند لکن به جهت چشم مضر است.

و خواب بر استلقاء یعنی به پشت خوابیدن باعث سیلان مواد و[3] فضول بر غیر مجاری است و محدث امراض ردیه است به سبب صعود ابخره به دماغ مانند کابوس و صرع و سکته و نزله و سل و وجع ظهر و امثال اینها است و این قسم خواب مخصوص انبیاء و اولیاء و مرتاضین است.

و خوابیدن در آفتاب مضر است زیرا که موجب ثوران اخلاط و تحریک صفرا است و ثقل دماغ به جهت صعود ابخره و باعث صداع است.

و خواب در مهتاب محرک خون است به سوی ظاهر و دماغ، لهذا محدث رعاف و محرك نزلات[4]. و همچنين است خوابيدن تحت‌السماء يعني مهتابي و غيرها كه در فصل تابستان چنانچه[5] رسم است مي‌‌خوابند نهايت مضر است زيرا كه به سبب نور قمر و انوار ساير كواكب موجب تحريك اخلاط و نوازل است و مولّد امراض دماغ و سينه است خصوصاً مرضي را خاصه كه امراض سينه و دماغ باشد قطعاً به واسطة زيادتي رطوبات و هيجان آن موجب اختناق است و اين مطلب برهان مطوّلي دارد كه ذكر آن در اين رساله ممكن نيست.

اما خواب به نحوي كه بعض اعضاء در آفتاب و بعضي در سايه باشد ممنوع است براي عدم تشابه حال جمیع بدن[6].

و خواب روز بد است به جهت آنكه روح، جوهري است صاف شفاف و نوراني شبيه به اجسام سماويه و انوار آنها بلكه الطف و انور از آنها ولهذا چون انوار را بينند و مشاهده نمايند به حكم جنسيّت و مناسبت ميل به ظاهر مي‌نمايد، به سبب نور آفتاب و روشني، خواب غرق در روز حاصل نمي‌گردد زيرا كه طبيعت در خواب روز گاهي میل به باطن مي‌نمايد و گاهي ميل به ظاهر و اين حالت باعث تشويش و تململ و تحير و اضطراب مي‌گردد و قطع نظر از این ايقاع، قوا را كه نورانيت دارند و بالفطره در روز طالب بروز و ظهورند قهراً آنها را در ظلمت يعني به خواب واداشتن كمال مضرت را دارد و موجب فساد رنگ و عدم تحليل فضول و اختلاط آنها با خون است و اگر عادت به خواب روز كرده باشند به تدريج ترك نمايند.

و تململ ميانة خواب و بيداري يعني نه خواب و نه بيداري هيچ يك مستقر نباشد، بد است زيرا كه خواب باعث توجه طبيعت است به اندرون و بيداري به بیرون[7] و در حالت تململ، طبيعت متحير مي‌شود چه حين عزم خواب، ميل به درون و متوجه هضم مي‌گردد و به سبب بيداري قبل از اتمام فعل خود، عزم بیرون[8] مي‌كند و اين موجب حيرت طبع است.

و بايد دانست كه بيداري به افراط باعث افناء رطوبات و منع هضم غذا و فساد مزاج است و موجب يبس دماغ و احتراق اخلاط و مورث جنون است و انسان را احتياج به بيداري بالذات است به جهت اينكه تحصيل اسباب كمال نفس و بدن كماينبغي مربوط و موقوف به بيداري است و احتياج به خواب بالعرض است به جهت رفع كلال و ملالي كه حاصل گشته او را از بيداري ولهذا اعتدال در خواب و بيداري مطلوب است و نافع، و افراط در هر يك مضر و مذموم است و نوم معتدل شش ساعت است و از ده ساعت زياده نبايد باشد كه ضررهاي كلي دارد.

و ديگر اينكه بايد محل خواب به حسب مزاج هر شخص باشد در حرارت و برودت و رُفته و پاكيزه و نرم و ملايم و از رايحة كريهة[9] منتنه پاكيزه باشد و جاي مخوف و هولناك نباشد و از هوام و حيوانات موذي محفوظ باشد و سرير مرتفع و چراغ و مانند آن به حسب عرف و عادات منظور دارند و فرش و جامة خواب نيز به حسب هر شخص و هر فصل باشد مانند آنکه در گرما و[10] گرم مزاج را از كتان و مانند آن و در سرما و سرد مزاجان را از[11] پنبه و حرير كه حَشوِ آن از پنبه ندّافي نموده نرم و يا پشم ندافي نموده باشد، سازند تا اصلاً صلابت و خشونت محسوس نگردد زيرا كه خوابيدن بر فرش صلب عصب را ضرر دارد و گاه باعث تمدد و تشنج و فالج و امثال اينها مي‌گردد و خواب بر زمین سرد و نمناك محدث فالج و استرخاء و اوجاع ظهر و امثال اينها است و خواب بر فرش نرم و گرم، مسمّن بدن و خواب بر اوراق گُل، مضعف باه است.

بدان‌که در خواب حرارت غريزي ميل به باطن و اندرون مي‌نمايد و ظاهر بدن سرد مي‌شود لهذا محتاج به دثار و پوشش و لحاف مي‌گردد بيشتر از زمان بيداري در هر فصلي از فصول باشد زيرا كه در اين حالت كه ظاهر سرد شد اندك نسیمي كه به بدن برسد متأثر مي‌‌گردد.

و كثرت خواب علامت برودت و رطوبت است و كثرت بيداري دليل حرارت و يبوست مزاج است و اعتدال میان[12] هر دو، دلیل بر اعتدال كيفيات اربعه است.

و گاهي از صور و حالاتي كه در خواب ديده مي‌شود استدلال مي‌نمايند بر احوال مزاج به ضميمة حالات ديگر، به سبب تغیّر مزاج روح از سوء مزاج ساذج و يا مادي و تفصيل آن بر طبيب حاذق صادق[13] مخفي نيست و ذكر آن در اين مختصر رساله نمي‌گنجد.


 

 

 


. ب: چستی[1]

. ب: - تام[2]

. ب: - و[3]

. ب: محرک بر آن است؛ خلاصه‌‌الحکمه ج 2 ص 883: محرک شهوت باه[4]

. ب: - چنانچه[5]

. ب: عدم تشابه جمع حال بدن[6]

. ب: برون[7]

. ب: بیداری[8]

. ب: کریه[9]

. ب: - و[10]

. ب: در[11]

. ب: آن[12]

. ب: - صادق[13]

محمد حمزه

محمد حمزه

E-mail: آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
مطالب بیشتری که در این بخش خواهید یافت: « تدبیر هوا-تغییرات هوا - تدابیر چهار فصل اسماعیل ناظم »
Login to post comments

دکتر محسن ناصری

دکتر محسن ناصری
پزشک و متخصص فارماکولوژی

استاد طب سنتی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه

تلفن مطب:  22865212

روزهای یکشنبه و چهارشنبه از ساعت 16 تا 20

خ شریعتی- بالاتر از حسینیه ارشاد- خ قبا

تلفن پیک دارو بعد از ویزیت:   09109104047