شنبه ، 27 فروردين 1390 ، 21:18

درجات قواي ادويه

نوشته شده بوسیله محمد حمزه
به این مطلب رای دهید
(0 رای)

درجات قواي ادويه


آنچه وارد بدن يک فرد معتدل ‌می‌شود اگر پس از تأثیر حرارت غریزی بر آن و بروز کیفیت پنهان بالقوه آن به حالت آشکارِ بالفعل، با کیفیت بدن همانند و یکسان باشد و با تکرار مصرف و یا افزایش مقدار مصرفش کیفیت غالب و زایدی بر مزاج اصلی ایجاد نشود و ارواح و قوا به یکی از کیفیات اربعه دگرگون نگردند و افعال ناقص و مختل نشوند، معتدل است؛ و اگر غیر از این باشد از اعتدال خارج است.

ادوية غير معتدل در چند درجه و مرتبه قرار می‌گیرند:

درجه اول: مقدار كم آن در بدن احداث كيفيتي غالب و زايد ننمايد و مقدار بسيار و تكرار استعمال آن، تغيير كمي نمايد اما ناقص و مختل نسازد فعلي از افعال را و آن را درجه اولي گويند مانند تين و بنفسج.

 

اين دسته از داروها اگر با مقادير معمولي و روزمره استفاده شوند مزاج انسان را بسیار اندک تغيير می‌دهند كه قابل اندازه‌گيري نيست، ولي اگر به مقدار زياد يا مكرّر به کار روند تغييرات جزيي در مزاج پدید می‌آید كه می‌توان علايم آن را در نبض و ادرار و رنگ چهره مشاهده کرد. بنابراین داروهاي درجة اوّل براي شروع كار بسیار خوب و ایمن هستند مثلاً با انجير (تين) یا بنفشه مي‌توان اقدامات درمانی خوبی انجام داد و از خاصیت رطوبت‌بخشی آنها بهره برد.

 

درجه دوم: مقدار كم آن احداث كيفيتي غالب و زايد نمايد امّا زيادتي مقدار و كثرت استعمال آن به سر حد ضرر و فساد نرسد.

 

در اينجا بر عكس درجة اول، مقدار كمی از دارو نیز علايمی ایجاد می‌کند و می‌توان تأثيرات آن را روي مزاج پيدا كرد و اگر بيش از اندازه خورده شود، علايم قابل توجه پدید می‌آورد، اما اين تغييرات موجب فساد عضو نمی‌شوند.

 

درجه سوم: به سر حد ضرر و فساد و نقصان و اختلال رسد ولكن مهلك نباشد.

 

تاثیر داروي درجة دوم به سر حد فساد نمي‌رسد و اختلال واضح در افعال نمي‌دهد ولي داروی درجة سوم به حالت فساد می‌رساند و در افعال تغییر ایجاد می‌کند ولي نه تا حدّی که بتواند كلّ ارواح و قوا را فاني كند و حيات را از بين ببرد. اين داروها بسيار قوي هستند و استفاده از آنها بايد با دقت زياد همراه باشد چون می‌توانند افعال طبیعی را برهم بزنند مثلاً حركت عضلاني را مختل كنند يا حركت دستگاه گوارش را خيلي زياد يا كم كنند، ولي موجب مرگ نمی‌شوند مگر اينكه با مقادير خيلي زياد مصرف شوند، مانند زنجبيل كه داروي درجة سه و بسيار مؤثری است يا نانخواه (زنيان).

 

درجه چهارم: و اگر ضرر بسيار و عظيم در ارواح و قوي نمايد و به سر حدّ هلاکت رساند و مهلک باشد.

 

داروهای درجة چهار داروهايي هستند كه اگر درست مصرف نشوند می‌توانند باعث هلاكت شوند؛ و اگر درست استفاده شوند اثر بسيار قوي ایجاد می‌کنند. داروهاي درجه سه و چهار معمولاً به‌تنهايي مصرف نمی‌شوند و نياز به مصلح دارند تا اثر سوئي روي يک عضو یا همة بدن نگذارند. داروهاي درجة سه اگر درست مصرف نشوند عوارض جانبي واضحي می‌دهند ولي داروهاي درجه یک و دو تقريباً داروهاي ایمني هستند و توصيه می‌شود در ابتداي درمان از آنها استفاده گردد.

حكما برای دقیق‌تر شدن در شناخت درجة قوای دواها، هر یک از این درجات را نيز به سه درجة کوچک تقسيم کرده‌اند: اول، وسط، آخر. درجۀ آخرِ دوّم يعني درجة دومی که بسیار نزديك به درجة سوم است. درجۀ اولِ دومْ خيلي نزديك به آخر درجة اول است؛ به عبارت دیگر، اين مراتب نشان‌دهندة طيفی از درجات قوای داروها هستند. البته اينها طبقه‌بندي‌هاي كلّي است تا ديد صحيح‌تري نسبت به استفاده از داروها داشته باشيم، مثلاً هنگام برخورد با دارویی در درجة چهارم بايد بدانيم با داروي خطرناكي سر و كار داريم. اين تقسيمات از نظر فرمولاسيون داروها و ميزان تركيب داروها نيز مهم است، مثلاً 3 گِرَم از داروي گرْمِ درجة دو با 2 گِرَم از داروي گرْمِ درجة سه از نظر حرارت با هم برابري می‌كنند كه از نظر داروسازي اهميت دارد.

 

ساختار بدن و تأثير مواد در بدن:

بدن مشتمل است بر افضيه مانند معده و بر مجاري مانند عروق و بر اخلاط محصوره در عروق و بر رطوبت ثانيه محصوره در عروق شَعريه و فوهات سواقي و بر اعضا و ارواح که در جميع اعضاي مذکوره ساري‌اند. پس هر چه به مقداري خالي از افراط و تفريط وارد بدن گردد بيرون از آن نيست که بعد از متغير شدن از کيفيت بدني، تأثير در هواي شاغل افضيه کرده، مفقودالاثر می‌گردد و يا اثري از آن باقي می‌ماند: اول معتدل است؛ و ثاني - اگر تأثير آن منحصر در روح مجاور مجاري است و تجاوز از آن نمي‌تواند نمود- درجة اولي است و اگر تأثير در روح و اخلاط نيز می‌نمايد درجة دوم، و اگر در روح و اخلاط و رطوبت ثانيه تأثير می‌نمايد درجة سوّم؛ و اگر تأثير آن در هر سه باشد و کلّ اعضا را شامل گردد درجة چهارم نامند که نهايت تأثير است.

 

مسير مواد در بدن بدين ترتيب است:

فضاها (مثل معده) ï مجاري (مثل رگ‌ها) ï اخلاط موجود در عروق ï رطوبت ثانية محصوره در عروق شعريه ï مجاريِ ريز مويرگ‌ها ï اعضاء ï ارواح موجود در تمام اعضاء.

داروي معتدل در حدّ فضای داخلی اعضایی مانند معده اثر می‌گذارد و تأثير بیشتری ندارد اما داروي درجة اوّل در روح نزديک مجاري تأثير می‌گذارد. داروي درجة دو در روح و اخلاط اثر دارد و درجة سه در روح و اخلاط اثر دارد و درجة چهار، مؤثرترین است.

 

در این قسمت برخی از اصطلاحات پر کاربرد در کتب مفردات و قرابادین داروسازی طب سنتی ایران، شرح داده می‌شوند. این شرح‌ها از کتاب‌های مخزن‌الأدویة عقیلی شیرازی، قانون ابن‌سینا به زبان عربی (نسخۀ تهران) و برگردان‌های علاّمه دهخدا از کتاب قانون در مدخل‌های لغت‌نامه، بحر‌الجواهر یوسفی هروی، و ذخیرة خوارزمشاهی سید اسماعیل جرجانی برگرفته شدند، برای آسانی دریافت مفاهیم کوشش شد تا جایی که به اصالت و درون‌مایة عبارات آسیبی نرسد، ساده‌ترین شیوة بیان در بازنویسی این اصطلاحات به‌کار رود و همچنین (به‌ویژه هنگام اقتباس از مخزن‌الأدویة مرحوم عقیلی شیرازی) چینش واژگان در ساختار جمله بر پایة الگوی دستوریِ فارسیِ امروز باشد تا بار پیچیدگی‌های فرمی و دشواری‌های صوری از دوش خوانندگان ارجمند برداشته شود. توضیح دیگر اینکه برخلاف شیوة مرحوم عقیلی شیرازی در مخزن‌الأدویه، واژگان و اصطلاحات داروشناسی به ترتیب الفبایی مرتب نشدند، بلکه نخست بر اساس همانندی یا پیوند موضوعی در دسته‌های جداگانه قرار گرفتند و سپس در ذیل هر موضوع نیز بر اساس پیوستگی‌های درونی و مفهومی مرتب شدند نه بر اساس ترتیب حروف تهجّی (به‌جز در اصطلاحات عمومی)؛ لازم به ذکر است که در ترتیب اصطلاحات مربوط به افعال داروها، الگوی کتاب قانون ابن‌سینا که بر اساس کیفیت مسبّب در بروز فعل، و به‌‌‌‌صورت غیر الفبایی استـ به‌کار برده شد. در ترتیب تعریف طعم‌ها نیز از شیوة تقسیم‌بندی موجود در کتاب‌های قانون و مخزن پیروی گردید. ترتیب واژگان و اصطلاحات در دیگر موضوعات از ما است و از منابع پیشین اقتباس نگردیده است.

محمد حمزه

محمد حمزه

E-mail: آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید
Login to post comments

دکتر محسن ناصری

دکتر محسن ناصری
پزشک و متخصص فارماکولوژی

استاد طب سنتی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه

تلفن مطب:  22865212

روزهای یکشنبه و چهارشنبه از ساعت 16 تا 20

خ شریعتی- بالاتر از حسینیه ارشاد- خ قبا

تلفن پیک دارو بعد از ویزیت:   09109104047