کتاب قانون کوچک
مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

 

شیخ‌الرئیس ابن‌سینا، نامی پرفروغ و خیره‌کننده که بر جلد هر کتابی حک شده باشد نگاه بیننده را بی‌اختیار می‌رباید. از دوستداران عرصه معقولات باشیم یا طب، ریاضیات و یا موسیقی تفاوتی نخواهد کرد، مطمئناًَُ علت چنین امری بی‌نیاز از شرح و تفسیر است و اگر «جز این بودی عجب بودی»!

اینک فرض کنید پس از گذشت چندین قرن از حیات این نابغه ایرانیِ جهان‌وطن و فهرست شدن آثار موجود و مفقود او، ناگهان کتابی در اختیارتان قرار گیرد که در هیچ فهرستواره‌ای از آثارش ثبت نشده باشد؛ در آنصورت شوق مطالعه و آگاهی از محتوای آن شعله‌ورتر است حتی اگر صحّت انتساب آن به شیخ ضعیف یا تضعیف شود. برای عرضه چنین اثری به دوست‌داران سنت علمی و ریشه دار این مرز و بوم همین مقدار هم کافی است و نیاز به تأمل و تعلل ندارد.

اثری که در پیش رو دارید حامل چنین اوصاف و پیامی است. این اثر ترجمه کتابی است زیر عنوان «القانون الصغیر فی الطب ابن سینا» به تصحیح «احمد فرید المزیدی» که به همت انتشارات دار الکتب العلمیة بیروت به زیور طبع آراسته شده است.

آنطور که مصحح یادآور شده از این کتاب تنها دو نسخه در مصر موجود است و همان‌ها را مبنای تصحیح خود قرار داده است. با این همه، کتاب نیازمند تصحیح انتقادی است هم از حیث صحت انتساب به شیخ و هم از حیث رسم‌الخط پاره‌ای از اسماء گیاهان دارویی و بیماریها و هم از حیث افتادگی و اضطراب متن. البته احتمال خطای چاپی در نسخه فعلی هم چندان دور از ذهن نیست زیرا گاه به حدی واضح است که انتظار می‌رفت، بدان اشاره شود و محلی برای حفظ و رعایت امانت نبوده است بخصوص که همان اصطلاح با رسم‌الخطی بسیار مشابه و با قراینی دال بر وحدت معنا و مدلول، تکرار شده است. فهرستی از این اغلاط را در همین مقدمه ملاحظه خواهید فرمود.

عدم تجربه و دانش تخصصی در زمینة سبک‌شناسی مانع تحقیق و تفحص برای یافتن نسخی شبیه به متن و ارزیابی آنها از حیث انتساب به ابن‌سینا شد. این کار به پژوهشگران سینوی‌شناس واگذار می‌شود به امید آنکه آثار دیگری هم مکشوف افتد.

محتوای عمومی کتاب

در کنار انبوهی از کتابهای تخصصی پزشکی، کتابهایی هم می‌توان یافت که مخاطب آنها غیرپزشکان است. کتابهایی با عناوین «پزشکی برای همه»، «پزشک خانواده» و امثال آن که حکایت از طبابت غیرتخصصی، به زبان همگانی و سهل‌الوصول در غیاب پزشک حرفه‌ای دارد.

کتاب حاضر را باید در شمار این نوع نوشته‌ها طبقه‌بندی کرد و این در جای خود فوق‌العاده جالب است. عدم دسترسی آسان و همیشگی به پزشک ماهر در آن عصر، ضرورت تدوین چنین کتابی رابه نحو روشنی توجیه می‌کند.

ساختار کلی کتاب

کتاب، پس از حمد و ستایش الهی، با مقدمه‌ای درباره کلیات آناتومی و بیان اندامهای مفرد و مرکب آغاز می‌شود. بخش دوم آن راجع به بیان قوا و خواص گیاهان دارویی و بطور کلی ادویه مفرده است و در بخش سوم کلیاتی در باب انواع بیماری‌ها، علائم و نسخة درمانی آنها به زبانی همگانی و سهل‌العمل پرداخته است.

نکته قابل توجه اینکه در جای جای کتاب اگر به علائم بیماریهای پیچیده و صعب العلاج رسیده، به مباشرِ درمان توصیه کرده که بیمار را به پزشک عرضه کند. در مواردی هم پس از ارائه درمانهای مقدماتی فرد را به یک پزشک ارجاع می‌دهد.

نکاتی در باب نسخه چاپی متن القانون الصغیر

همانگونه که اشاره کردیم این نسخه بوسیله احمد فرید المزیدی از محققان نسخه‌های خطی در مصر، معرفی شده و کار تصحیح و تعلیق بر آن را عهده دار شده است.

مصحح در حد یک صفحه به روش تصحیح و نیز توصیف نسخه خطی در اختیار خود پرداخته است. مرجع تصحیح ایشان دو نسخه (ح) و (ع) نگهداری شده در «مرکز نسخه های خطی عربی» قاهره بوده اما علی‌رغم تلاشهای قابل ستایش، تعداد قابل توجهی از مصطلحات داروئی و نام پاره‌ای از بیماریها، تصحیح انتقادی و اجتهادی نشده‌اند. علاوه بر این، در چند مورد جمله‌بندی متن نشان از افتادگی و نقصان دارد که البته در ترجمه به نحو اجتهادی ترمیم شد.

ضمن تقدیر از مصحح محترم در خصوص چاپ و عرضه این کتاب باید اذعان کرد که نسخه ایشان از دو ضعف عمده رنج می‌برد:

1.   چنانچه خطاهای موجود در نسخه اعم از افتادگی، وجود علائم سجاوندی نامناسب و نگارش نادرست کثیری از کلمات، ناشی از سهو در حروفچینی و چاپ بوده باشد نشان از تعجیل یا بی‌دقتی و نیز پایین بودن کیفیت کار ناشر و مصحح است و تذکر آن در مقدمه یا موخّره‌ای ضرورت می‌یافت.

2.   اگر فرض کنیم مصحح محترم به جهت رعایت امانت، عین محتوای دو نسخه مرجع را تلفیق کرده و به صورت فعلی درآورده، باز هم نقطه ضعف این نسخه به شمار می‌رود زیرا می‌توانست در پاورقی به این نواقص اشاره کند و یا حتی به تصحیح اجتهادی آن بپردازد. البته مخاطبان محترم کتاب با مشاهدة فهرست اغلاط متن عربی از درازای آن متعجب خواهند شد و از دید مترجم و ویراستار نیز از یک مصحح عرب‌زبان با سابقة کار در علوم طب قدیم، انتظار بسیار بیشتری برای شناخت واژگانی که بعضاً صرفاً عربی هستند و نه طبّی وجود داشت که عکس آن مشاهده شد و دُرُ‌ست‌خوانیِ این اغلاط مستلزم اتلاف وقت بسیاری شد.

لازم به ذکر است در ترجمة واژگان، اگر اصطلاحاتْ تخصصی و شامل مفاهیم خاص طبی بوده‌اند سعی شده است عین واژه در ترجمه بیاید. همچنین در مورد اسامی گیاهان و مفردات دارویی، در مواردی که ترجمة متفق‌القول و بدون شبهه‌ای وجود داشته است همان را آورده‌ایم اما در موارد اختلافی، اصل واژه یا مشهورترین معادل در کنار اصل کلمه در داخل پرانتز آورده شده است.

 

تقدیر و سپاس

در خاتمه بر خود لازم می‌دانم از سرور عزیزم جناب آقای دکتر حسین رضائی‌زاده جهت قبول زحمت قرائت ترجمه و ارائه راهنمایی‌های فنی و بسیار مؤثرشان قدردانی کنم. آن عزیز از چهره‌های گمنام، بی‌ادعا و پرتلاش برای احیای طب سنتی این مرز و بوم به شمار می‌آیند. از خداوند متعال برای ایشان و دیگر همکاران مرکز آرزوی توفیق دنیوی و اجر اخروی دارم.

 

 

و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین

شاکر لوائی

عضو هیئت علمی دانشگاه هرمزگان

 

اطلاعیه

دوره های آموزشی ماساژ:

18 و 19 مهرماه

تئوری - عملی

خانم دکتر گلجاریان

آقای دکتر مجاهدی

تلفن ثبت نام:

09197163570

اطلاعات بیشتر، کلیک نمایید!

جستجو...

ورود به سایت